Рубрика: Քիմիա 10

1. Ինչու՞ նյութերում ատոմները միացած են որոշակի զանգվածային հարաբերությամբ:

Յուրաքանչյուր տարր ունի հաստատուն ատոմային զանգված, իսկ ատոմները միանում են ամբողջական թվերի հարաբերությամբ (բաղադրության հաստատունության օրենք):

2. Ո՞րն է պարբերության համարի, կարգաթվի և խմբի համարի ֆիզիկական իմաստները:

Կարգաթիվ՝ միջուկի լիցքը (պրոտոնների թիվը) և էլեկտրոնների ընդհանուր թիվը:

Պարբերության համար՝ էլեկտրոնային շերտերի (մակարդակների) թիվը:

Խմբի համար՝ արտաքին շերտի վալենտային էլեկտրոնների թիվը:

3. Ի՞նչ սկզբունքներով են ատոմում էլեկտրոնները լրացվում:

Նվազագույն էներգիայի սկզբունք՝ նախ լրացվում են միջուկին ամենամոտ, ցածր էներգիայով օրբիտալները:

Պաուլիի արգելք՝ մեկ օրբիտալում կարող է լինել առավելագույնը երկու հակազուգահեռ սպինով էլեկտրոն:

Հունդի կանոն՝ օրբիտալները սկզբում լրացվում են մեկական էլեկտրոնով, ապա նոր զուգավորվում են:

4. Ինչպե՞ս կբնութագրեք էլեկտրոնի վիճակը ատոմում ՝ քվանտային թվեր n, l, ml, ms:

• n (գլխավոր)՝ էներգիան և շերտի չափսերը:
• l (օրբիտալային)՝ էլեկտրոնային ամպի (օրբիտալի) ձևը:
• ml (մագնիսական)՝ օրբիտալի դիրքը տարածության մեջ:
• ms (սպինային)՝ էլեկտրոնի սեփական պտույտը առանցքի շուրջ:

5. Ի՞նչ է էներգետիկ մակարդակը, ենթամակարդակը, ատոմային օրբիտալը:

• Մակարդակ՝ մոտ էներգիա ունեցող էլեկտրոնների ամբողջություն (շերտ):
• Ենթամակարդակ՝ միևնույն ձևի օրբիտալների խումբ շերտի ներսում (s, p, d, f):
• Օրբիտալ՝ տարածության այն տիրույթը, որտեղ էլեկտրոնի գտնվելու հավանականությունը առավելագույնն է:

6. Որո՞նք են ատոմում վալենտային էլեկտրոնները, ինչու՞:

Արտաքին (և d-տարրերի համար նաև նախավերջին d-) շերտի էլեկտրոնները: Դրանք ամենաթույլն են կապված միջուկին և հեշտությամբ մասնակցում են քիմիական կապերի առաջացմանը:

7. Ինչու՞ են տարրերը դասակարգվում s-, p-, d-, f- տարրերի:

Ըստ այն բանի, թե որ ենթամակարդակի օրբիտալն է վերջինը լրացվում էլեկտրոնային թաղանթը կազմելիս:

8. Ինչպե՞ս է փոխվում տարրերի մետաղական և ոչմետաղական հատկությունները պարբերություններում և խմբերում` կարգաթվի մեծացմանը զուգընթաց

• Պարբերություններում (ձախից աջ)՝ մետաղականը թուլանում է, ոչմետաղականը՝ ուժեղանում:
• Խմբերում (վերևից ներքև)՝ մետաղականը ուժեղանում է, ոչմետաղականը՝ թուլանում:

9. Ինչու՞ են տարրերի շառավիղները պարբերությունում կարգաթվի մեծացմանը զուգընթաց փոքրանում:

Շերտերի թիվը նույնն է, բայց միջուկի լիցքը մեծանում է, ավելի ուժեղ է ձգում էլեկտրոնները դեպի իրեն և սեղմում ատոմը:

10. Ի՞նչ է իոնացման էներգիանI,խնամակցությունը էլեկտրոնի հանդեպ E, հարաբերական էլեկտրաբացասականությունը`Χ

Իոնացման էներգիա (I)՝ ատոմից էլեկտրոն պոկելու համար անհրաժեշտ էներգիան:

Խնամակցություն (E)՝ ատոմին էլեկտրոն միանալիս անջատվող կամ կլանվող էներգիան:

Էլեկտրաբացասականություն (X)՝ ընդհանուր էլեկտրոնային զույգը դեպի իրեն ձգելու ատոմի ուժը:

11. Ինչպիսի՞ երևույթ է միջուկային ռեակցիան` ֆիզիկական, թե՞ քիմիական:

Ֆիզիկական երևույթ է, քանի որ փոխվում է բուն միջուկի բաղադրությունը և մի տարրը վերածվում է մեկ այլ տարրի:

12. Ինչու՞ տարրի գլխավոր տարբերիչ հատկությունը զանգվածը չէ, այլ միջուկի լիցքն է:

Զանգվածը կարող է տարբերվել նույն տարրի մոտ (իզոտոպներ), իսկ միջուկի լիցքը (պրոտոնների թիվը) խիստ հաստատուն է և բնորոշ է միայն տվյալ տարրին:

13. Ո՞ր տարրի ատոմն է ստացվում 235Np ռադիոակտիվ իզոտոպի β-տրոհման արդյունքում:

Էլեկտրոնային B_-տրոհման դեպքում ստացվում է Պլուտոնիում, իսկ պոզիտրոնային B+-տրոհման դեպքում՝ Ուրան:

Բաղադրության հաստատունության օրենքը (նյութերի որակական և քանակական բաղադրությունը)

Էներգիայի և զանգվածի պահպանման օրենքը(հաշվարկներ ռեակցիաների հավասարումներով)

Գազային օրենքները քիմիայում.

Գեյ-լյուսակի ծավալային հարաբերությունների օրենքը

Ավոգադրոյի օրենքը իր հետևություններով.

I.. Vm=22.4 լ,/մոլ ն. պ.

II. D (¹)(²) =Mr(¹)/Mr(²)

Ոչ նորմալ պայմաններում կոչվում է Մենդելեև — կլայպերոնի գազի վիճակի միացյալ հավասարումը [pV=nRT]

Լաբորատոր  փորձեր՝ ՙՙՔիմիական  ռեակցիաների տեսակները՚՚

• Տեղակալման   և  միացման  ռեակցիաներ՝ ջրածնի  ստացումը  և  այրումը
  • Փոխանակման   ռեակցիա՝ պղնձի (II) հիդրօքսիդի  ստացումը, չեզոքացման  ռեակցիա
  • Քայքայման  ռեակցիա՝ ամոնիումի  երկքրոմատի  քայքայումը:

Լաբորատոր փորձ․ Տեղակալման և միացման ռեակցիաներ՝ ջրածնի ստացումը և այրումը

Փորձի նպատակն էր ստանալ ջրածին տարբեր մետաղների՝ ցինկի, ալյումինի և մագնեզիումի ու աղաթթվի փոխազդեցությամբ, ապա ուսումնասիրել ջրածնի այրումը։

Մետաղների և աղաթթվի փոխազդեցության ժամանակ տեղի է ունենում տեղակալման ռեակցիա․ մետաղը տեղակալում է ջրածնին թթվից։

Ցինկի դեպքում՝
Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂↑

Մագնեզիումի դեպքում՝
Mg + 2HCl → MgCl₂ + H₂↑

Ալյումինի դեպքում՝
2Al + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂↑

Առաջացած ջրածինը այրեցինք։ Ջրածինը թթվածնի հետ միանալով առաջացնում է ջուր։ Սա միացման ռեակցիա է․

2H₂ + O₂ → 2H₂O

Եզրակացություն․ Փորձի ընթացքում ցինկի, ալյումինի և մագնեզիումի՝ աղաթթվի հետ փոխազդեցությամբ ստացանք ջրածին։ Այս ռեակցիաները տեղակալման ռեակցիաներ են։ Ջրածնի այրման ժամանակ այն միացավ թթվածնի հետ և առաջացավ ջուր, այսինքն՝ տեղի ունեցավ միացման ռեակցիա։

Լաբորատոր փորձ․ Փոխանակման ռեակցիա՝ պղնձի (II) հիդրօքսիդի ստացումը, չեզոքացման ռեակցիա

Փորձի նպատակն էր ստանալ պղնձի (II) հիդրօքսիդ և ուսումնասիրել փոխանակման ու չեզոքացման ռեակցիաները։

Սկզբում պղնձի (II) սուլֆատի լուծույթին ավելացրինք նատրիումի հիդրօքսիդի լուծույթ։ Առաջացավ կապույտ նստվածք՝ պղնձի (II) հիդրօքսիդ։

CuSO₄ + 2NaOH → Cu(OH)₂↓ + Na₂SO₄

Սա փոխանակման ռեակցիա է, քանի որ երկու բարդ նյութերի միջև տեղի է ունենում բաղադրիչների փոխանակում։

Այնուհետև ստացված պղնձի (II) հիդրօքսիդին ավելացրինք թթու՝ օրինակ՝ աղաթթու։ Նստվածքը լուծվեց, և առաջացավ աղ ու ջուր։

Cu(OH)₂ + 2HCl → CuCl₂ + 2H₂O

Սա չեզոքացման ռեակցիա է, քանի որ հիմքը փոխազդում է թթվի հետ՝ առաջացնելով աղ և ջուր։

Եզրակացություն․ Փորձի ընթացքում փոխանակման ռեակցիայի միջոցով ստացանք կապույտ պղնձի (II) հիդրօքսիդի նստվածք։ Այնուհետև թթվի հետ փոխազդեցության արդյունքում տեղի ունեցավ չեզոքացման ռեակցիա, որի հետևանքով առաջացան աղ և ջուր։

Լաբորատոր փորձ․ Քայքայման ռեակցիա՝ ամոնիումի երկքրոմատի քայքայումը

Փորձի նպատակն էր ուսումնասիրել քայքայման ռեակցիան և դիտարկել ամոնիումի երկքրոմատի քայքայումը տաքացնելիս։

Ամոնիումի երկքրոմատը տաքացնելիս քայքայվում է՝ առաջացնելով ազոտ, ջուր և քրոմի (III) օքսիդ։ Ռեակցիայի ընթացքում առաջանում է կանաչ գույնի պինդ նյութ՝ քրոմի (III) օքսիդ։

(NH₄)₂Cr₂O₇ → Cr₂O₃ + N₂↑ + 4H₂O

Սա քայքայման ռեակցիա է, քանի որ մեկ բարդ նյութից առաջանում են մի քանի նոր նյութեր։

Եզրակացություն․ Ամոնիումի երկքրոմատը տաքացնելիս քայքայվեց և առաջացան քրոմի (III) օքսիդ, ազոտ և ջուր։ Ռեակցիան քայքայման ռեակցիայի օրինակ է։

Նյութի մաքրությունը որոշում են նրա հատկությունները էտալոնային (մաքուր) արժեքների հետ համեմատելով. 

• Հալման և եռման ջերմաստիճաններ. Մաքուր նյութերն ունեն հաստատուն ջերմաստիճան (օրինակ՝ ջուրը եռում է խիստ 100 °C-ում)։ Խառնուրդները փոխում են այս կետերը (օրինակ՝ աղաջուրը եռում է 100 °C-ից բարձր)։ 
• Խտություն. Չափում են նյութի խտությունը և համեմատում աղյուսակային տվյալների հետ։ 
• Քրոմատագրություն. Նյութը քսում են հատուկ թղթի վրա և թրջում լուծիչով։ Եթե թղթի վրա հայտնվում է միայն մեկ հետք (բիծ), ուրեմն նյութը մաքուր է։ 
• Մաքրության տոկոս. Գտնում են մաքուր նյութի զանգվածի հարաբերությունը խառնուրդի ընդհանուր զանգվածին.
• Բեկման գործակից

Երկաթի ու ծծմբի անհամասեռ խառնուրդի բաժանում մագնիսի ներգործությամբ

Առաջին փորձի ժամանակ ես կատարեցի երկաթի և ծծմբի անհամասեռ խառնուրդի բաժանումը մագնիսի ներգործությամբ:

Այս փորձի նպատակն էր բաժանել անհամասեռ խառնուրդի բաղադրիչները՝ օգտագործելով դրանց մագնիսական հատկությունների տարբերությունը:

Անհրաժեշտ նյութեր`

Երկաթի փոշի, ծծմբի փոշի, մագնիս և ապակե ձողիկ:

Փորձի ընթացք`

Սպիտակ թղթի վրա լցրեցի որոշակի քանակությամբ դեղին ծծմբի փոշի և մոխրագույն երկաթի փոշի, ապա ապակե ձողիկով դրանք լավ խառնեցի միմյանց: Դրանից հետո մագնիսը մոտեցրեցի թղթի վրա ստացված անհամասեռ խառնուրդին: Իմ դիտարկումներով տեսա, որ երկաթի մասնիկները, ունենալով մագնիսական հատկություն, անմիջապես ձգվեցին դեպի մագնիսը և կպան դրան, իսկ ծծմբի դեղին փոշին մնաց թղթի վրա: Արդյունքում ինձ հաջողվեց հեշտությամբ բաժանել խառնուրդը:

Քարաղից մաքուր կերակրի աղի ստացումը օգտագործելով տարբեր բաժանման եղանակներ

Անհամասեռ խառնուրդի բաժանում (Ֆիլտրում և Ցենտրիֆուգում)
Քարաղը իրենից ներկայացնում է անհամասեռ խառնուրդ (կախույթ), որտեղ ջրի մեջ կան չլուծված պինդ մասնիկներ:

Ընթացք`

Մենք խառնուրդը լցրեցինք հատուկ պրեսս արած անոթի մեջ և այն ափով արագ պտտեցինք։ Պտտման ժամանակ առաջացած կենտրոնախուսափ ուժի ազդեցությամբ ցեխի ծանր մասնիկները մնում են ֆիլտրի պատերին, իսկ մաքուր ջուրը ծակոտիներով դուրս է մղվում և հավաքվում արտաքին անոթի մեջ։ Սա սովորական ֆիլտրման էլեկտրական կամ մեխանիկական արագացված տարբերակն է։

Համասեռ խառնուրդի գոլորշիացում`

Ստացված մաքուր հեղուկը լցնում ենք գոլորշիացման թասի մեջ և տաքացնում սպիրտայրոցի բոցի վրա։Ջրի եռման կետն ավելի ցածր է, քան լուծված աղերինը։ Տաքացման հետևանքով ջուրը լիովին գոլորշիանում է, իսկ թասի հատակին մնում են պինդ նյութերի (աղերի) բյուրեղները։

Այսպիսով, օգտագործելով մեխանիկական պտտման ուժը և ջերմային էներգիան, մենք ցեխոտ ջրից հաջորդաբար անջատեցինք նախ չլուծվող պինդ մասնիկները, իսկ հետո՝ լուծված աղերը:

Ձեթի և ջրի անհամասեռ խառնուրդի բաժանումը բաժանիչ ձագարի ներգործությամբ

Երրորդ փորձի ընթացքում ես կատարեցի ձեթի և ջրի անհամասեռ խառնուրդի բաժանումը բաժանիչ ձագարի ներգործությամբ, որի նպատակն էր առանձնացնել իրար մեջ չլուծվող և տարբեր խտություններ ունեցող հեղուկները:

Փորձի համար օգտագործեցի բաժանիչ ձագար, կալան, բուսական ձեթ, ջուր և երկու քիմիական բաժակ:

Ձեթի և ջրի խառնուրդը լցրեցինք կալանին ամրացված բաժանիչ ձագարի մեջ: Մի քանի րոպե սպասելուց հետո նկատեցի, որ հեղուկները հստակ շերտավորվեցին. ջուրն իր մեծ խտության պատճառով իջավ ներքև, իսկ ձեթը մնաց վերևում: Այնուհետև ձագարի տակ տեղադրեցի մաքուր բաժակ, բացեցի ծորակը և դանդաղ բաց թողեցի ջրի շերտը: Հենց ջուրն ավարտվեց, ծորակը փակեցի, իսկ մյուս բաժակի մեջ դատարկեցի ձագարում մնացած ձեթը:

Արդյունքում ինձ հաջողվեց հեղուկներն ամբողջությամբ առանձնացնել միմյանցից:

Թորման եղանակով սպիրտի և ջրի համասեռ խառնուրդի բաժանումը

Չորրորդ փորձով ես իրականացրեցի թորման եղանակով սպիրտի և ջրի համասեռ խառնուրդի բաժանումը, որը հիմնված է նրանց եռման ջերմաստիճանների տարբերության վրա: Այս աշխատանքի համար հավաքեցի սարքավորում՝ կազմված թորման կոլբից, ջերմաչափից, սառնարանից, ընդունիչ կոլբից, սպիրտայրոցից և կալանից, ջրի ու սպիրտի խառնուրդը:

Սկսեցինք տաքացնել կոլբը սպիրտայրոցով և ուշադիր հետևեցի ջերմաչափի ցուցմունքին: Երբ ջերմաստիճանը հասավ մոտ 78 աստիճան Ցելսիուսի, սպիրտը սկսեց բուռն եռալ և գոլորշիանալ: Սպիրտի գոլորշիները, անցնելով սառնարանի միջով, սառեցին, վերածվեցին հեղուկի և կաթիլներով հավաքվեցին ընդունիչ կոլբի մեջ: Իմ դիտարկմամբ՝ արդյունքում ընդունիչ կոլբում ստացա մաքուր սպիրտ, իսկ սկզբնական կոլբում մնաց ջուրը, ինչը փաստում է, որ համասեռ խառնուրդը հաջողությամբ բաժանվեց:

Բնության մեջ տեղի ունեցող ցանկացած փոփոխություն անվանում են երևույթ: Դրանք բաժանվում են երկու հիմնական խմբի.

Ֆիզիկական երևույթներ՝ Այն երևույթները, որոնց ընթացքում նյութերը (առարկաները) փոխում են իրենց ձևը, չափսերը կամ ագրեգատային վիճակը, բայց նոր նյութեր չեն առաջանում։

Օրինակներ` Սառույցի հալվելը, ջրի գոլորշիացումը, ապակու կոտրվելը, մետաղալարի ծռելը, շաքարի լուծվելը ջրում:

Քիմիական երևույթներ (կամ քիմիական ռեակցիաներ)՝ Այն երևույթները, որոնց ընթացքում տվյալ նյութերը փոխարկվում են այլ նյութերի՝ իրենց բաղադրությամբ և հատկություններով տարբերվող նոր նյութերի։

Օրինակներ` Երկաթի ժանգոտումը, փայտի այրումը, կաթի թթվելը, մագնեզիումի այրումը:

Քիմիական հավասարում՝ Քիմիական ռեակցիայի պայմանական գրառումն է քիմիական բանաձևերի և հատուկ նշանների միջոցով:

Այն փոփոխությունները, որոնցով դիտվում է քիմիական ռեակցիայի ընթացքը.

1. Գույնի փոփոխություն
2. Հոտի առաջացում կամ փոփոխություն
3. Գազի անջատում
4. Նստվածքի առաջացում կամ անհետացում
5. Ջերմության անջատում կամ կլանում (երբեմն՝ լույսի արձակմամբ)

Ռեակցիաների ընթանալու պայմանները

Որպեսզի քիմիական ռեակցիան սկսվի և ընթանա, անհրաժեշտ են հետևյալ պայմանները.

Նյութերի հպում և մանրացում՝ մեծացնում է մասնիկների բախման հավանականությունը:

Տաքացում՝ հաղորդում է անհրաժեշտ էներգիա:

Ակտիվացման էներգիա՝ Այն նվազագույն էներգիան, որն անհրաժեշտ է փոխազդող նյութերի մասնիկներին (ատոմներ, մոլեկուլներ) բախվելիս քիմիական ռեակցիայի մեջ մտնելու համար:

Կատալիզատորի առկայություն՝ Այն նյութը, որը փոփոխում է (սովորաբար՝ արագացնում է) քիմիական ռեակցիայի արագությունը, բայց ռեակցիայի վերջում մնում է քանակապես և որակապես անփոփոխ:

Լույսի կամ էլեկտրական հոսանքի ազդեցություն (որոշ դեպքերում):

Միացման ռեակցիա՝ Միացման են կոչվում այն ռեակցիաները, որոնց ընթացքում երկու կամ ավելի նյութերից (թե՛ պարզ, թե՛ բարդ) առաջանում է մեկ նոր բարդ նյութ:

Երկաթի ժանգոտումը (սուլֆիդի առաջացում):

Քայքայման ռեակցիա՝ Քայքայման են կոչվում այն ռեակցիաները, որոնց ընթացքում մեկ բարդ նյութից առաջանում են երկու կամ ավելի նոր նյութեր (պարզ կամ բարդ):

Ջրի էլեկտրոլիզ: Ջրի քայքայումը էլեկտրական հոսանքի ազդեցությամբ.

Տեղակալման ռեակցիա՝ Տեղակալման են կոչվում պարզ և բարդ նյութերի միջև ընթացող այն ռեակցիաները, որոնց ժամանակ պարզ նյութի ատոմները տեղակալում են բարդ նյութի տարրերից մեկի ատոմներին:

Ցինկի և աղաթթվի փոխազդեցությունը.

Փոխանակման ռեակցիա՝ Փոխանակման են կոչվում երկու բարդ նյութերի միջև ընթացող այն ռեակցիաները, որոնց ընթացքում դրանք փոխանակվում են իրենց բաղադրիչ մասերով (ատոմներով կամ իոններով):

Չեզոքացման ռեակցիա: Ալկալու (նատրիումի հիդրօքսիդ) և թթվի (աղաթթու) փոխազդեցությունը.

Ջերմանջատիչ (էկզոթերմային) ռեակցիաներ՝ Այն ռեակցիաները, որոնք ընթանում են ջերմության անջատումով:

Ջերմակլանիչ (էնդոթերմային) ռեակցիաներ՝ Այն ռեակցիաները, որոնք ընթանում են ջերմության կլանումով:

Ջերմաքիմիական հավասարում՝ Քիմիական ռեակցիայի այն հավասարումը, որում նշված է ռեակցիայի ջերմային էֆեկտը (անջատված կամ կլանված ջերմության քանակը):

1. Սահմանում․ Մաքուր նյութ

Մաքուր նյութը այն նյութն է, որը կազմված է միատեսակ մասնիկներից և ունի հաստատուն բաղադրություն։

Օրինակներ՝ Fe, O₂, H₂O, CO₂, Au։

2. Սահմանում․ Խառնուրդ

Խառնուրդը երկու կամ ավելի նյութերի համակցությունն է, որոնց բաղադրությունը կարող է փոփոխվել, և որոնք պահպանում են իրենց բնորոշ հատկությունները։

Օրինակներ՝ օդ (N₂, O₂, CO₂), աղաջուր (H₂O + NaCl), ծովի ջուր (H₂O + NaCl), հող։

3. Սահմանում. Համասեռ խառնուրդ

Համասեռ խառնուրդը այն խառնուրդն է, որի բաղադրիչները հավասարաչափ բաշխված են, և խառնուրդի տարբեր մասերում բաղադրությունը նույնն է։

Օրինակներ՝  աղաջուր (H₂O + NaCl), շաքարաջուր (H₂O + C₁₂H₂₂O₁₁), օդ (N₂ + O₂ + CO₂), սպիրտի և ջրի խառնուրդ (C₂H₅OH + H₂O)։

4. Սահմանում. Անհամասեռ խառնուրդ

Անհամասեռ խառնուրդը այն խառնուրդն է, որի բաղադրիչները հավասարաչափ բաշխված չեն, և խառնուրդի տարբեր մասերում բաղադրությունը տարբեր է։

Օրինակներ՝ ավազ և ջուր (SiO₂ + H₂O), յուղ և ջուր, կավ և ջուր, գրանիտ (SiO₂)։

Բաժանման եղանակներ`

Համասեռ և անհամասեռ  խառնուրդներից կարելի է ստանալ մաքուր նյութեր` տարբեր բաժանման եղանակների կիրառմամբ՝ պարզեցման, ֆիլտրման, մագնիսի օգնությամբ, թորման,  շոգիացումով, ցենտրիֆուգման օգնությամբ:

Ինչպիսի՞ տարրերից  են  կազմված նյութը, ատոմների  քանակը (ինդեքսները)

Երկաթ(Fe), անագ(Sn), կապար(Pb), ցինկ(Zn)), ոսկի(Au), արծաթ(Ag), կերակրի աղ(NaCl), կավիճ(CaCO3), քվարց(SiO2), ածխաթթու գազ(CO2)

Հաշվեք  հարաբերական  մոլեկուլային  զանգվածները՝Mr

Fe=59

Sn=119

Pb=207

Zn=65

Au=197

Ag=108

NaCl=23+35=58

CaCO3=40+12+16•3=60

SiO2=28+16•2=50

CO2=12+16•2=44

Որոշեք  տարրերի  զանգվածային  բաժինները՝w, զանգվածային հարաբերությունները  և  տարրերի  մոլային  բաժինները  բարդ  նյութերում:

 

1. Կերակրի աղ (NaCl)

Ar(Na)=23, Ar(Cl)=35.5

M(NaCl)=23+35.5=58.5

w(Na)=23/58.5=39.3%
w(Cl)=35.5/58.5=60.7%

Na:Cl=23:35.5=46:71

x(Na)=1/2=0.5
x(Cl)=1/2=0.5

2. Կավիճ (CaCO₃)

Ar(Ca)=40, Ar(C)=12, Ar(O)=16

M(CaCO₃)=40+12+16×3=100

w(Ca)=40/100=40%
w(C)=12/100=12%
w(O)=48/100=48%

Ca:C:O=40:12:48=10:3:12

x(Ca)=1/5=0.2
x(C)=1/5=0.2
x(O)=3/5=0.6

3. Քվարց (SiO₂)

Ar(Si)=28, Ar(O)=16

M(SiO₂)=28+16×2=60

w(Si)=28/60=46.7%
w(O)=32/60=53.3%

Si:O=28:32=7:8

x(Si)=1/3=0.33
x(O)=2/3=0.67

4. Ածխաթթու գազ (CO₂)

Ar(C)=12, Ar(O)=16

M(CO₂)=12+16×2=44

w(C)=12/44=27.3%
w(O)=32/44=72.7%

C:O=12:32=3:8

x(C)=1/3=0.33
x(O)=2/3=0.67

Նյութի հատկությունները այն բնութագրիչներն են, որոնցով նյութերը կամ նման են իրար, կամ նման չեն: Դրանք բաժանվում են երեք խմբի՝ ֆիզիկական, քիմիական և ֆիզիոլոգիական:

1. Ֆիզիկական հատկություններ

Նյութի ֆիզիկական հատկությունն այն է, որը դիտարկվում է կամ չափվում առանց նոր նյութ առաջացնելու:

• Գույն, խտություն, ջերմահաղորդականություն, մագնիսական հատկություն, ագրեգատային վիճակ` պինդ, հեղուկ, գազային, ամորֆ, պլազմա:

2. Քիմիական հատկություններ

Նյութի քիմիական հատկությունը այլ նյութերի հետ փոխազդելու ունակությունն է, որի արդյունքում ստացվում են նոր նյութեր՝ նոր ֆիզիկական, քիմիական և ֆիզիոլոգիական հատկություններով:

3. Ֆիզիոլոգիական հատկություններ

Նյութի ֆիզիոլոգիական հատկությունը ազդեցությունն է կենդանի օրգանիզմի վրա: Այս ազդեցությունը կարող է էկոլոգիապես լինել՝

• Դրական — մաքուր խմելու ջուր, մաքուր օդ:
• Բացասական — քլորով հագեցած ջուրը, ալկոհոլը, ծխախոտը, թմրանյութը, դեղերը:

Կերակրի աղ (NaCl) – Բարդ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, սպիտակ, խտությունը՝ 2.17 գ/սմ³, հալվում է 801°C-ում, եռում է 1413°C-ում, ջրում լավ լուծելի է, լուծույթն ու հալույթը էլեկտրահաղորդիչ են։

Շաքար (C₁₂H₂₂O₁₁) – Բարդ, Օրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, սպիտակ, խտությունը՝ 1.59 գ/սմ³, 160°C-ից սկսած քայքայվում է, ջրում լավ լուծելի է, էլեկտրականություն չի հաղորդում։

Ջուր (H₂O) – Բարդ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ հեղուկ, անգույն, խտությունը՝ 1.00 գ/սմ³, սառչում է 0°C-ում, եռում է 100°C-ում, հանդիսանում է լավ լուծիչ, մաքուր վիճակում վատ էլեկտրահաղորդիչ է։

Թթվածին (O₂) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ գազային, անգույն, խտությունը՝ 0.0013 գ/սմ³, հալվում է -218°C-ում, եռում է -183°C-ում, ջրում վատ է լուծվում, էլեկտրականություն չի հաղորդում։

Ջրածին (H₂) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ գազային, անգույն, խտությունը՝ 0.00009 գ/սմ³, հալվում է -259°C-ում, եռում է -253°C-ում, ջրում գրեթե անլուծելի է, էլեկտրականություն չի հաղորդում։

Ազոտ (N₂) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ գազային, անգույն, խտությունը՝ 0.0012 գ/սմ³, հալվում է -210°C-ում, եռում է -196°C-ում, ջրում վատ է լուծվում, էլեկտրականություն չի հաղորդում։

Պղնձարջասպ (CuSO₄ · 5H₂O) – Բարդ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, կապույտ, խտությունը՝ 2.28 գ/սմ³, 110°C-ից բարձր ջերմաստիճանում կորցնում է բյուրեղաջուրը, ջրում լավ լուծելի է, լուծույթը էլեկտրահաղորդիչ է։

Խմելու սոդա (NaHCO₃) – Բարդ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, սպիտակ, խտությունը՝ 2.20 գ/սմ³, 50°C-ից սկսած քայքայվում է, ջրում լավ լուծելի է, լուծույթը թույլ էլեկտրահաղորդիչ է։

Ացետոն (CH₃COCH₃) – Բարդ, Օրգանական, 20°C-ում՝ հեղուկ, անգույն, խտությունը՝ 0.79 գ/սմ³, հալվում է -95°C-ում, եռում է 56°C-ում, ջրի հետ միախառնվում է ցանկացած հարաբերությամբ, էլեկտրականություն չի հաղորդում։

Էթիլ սպիրտ (C₂H₅OH) – Բարդ, Օրգանական, 20°C-ում՝ հեղուկ, անգույն, խտությունը՝ 0.79 գ/սմ³, հալվում է -114°C-ում, եռում է 78.3°C-ում, ջրի հետ միախառնվում է անսահմանափակ, էլեկտրականություն չի հաղորդում։

Քացախաթթու (CH₃COOH) – Բարդ, Օրգանական, 20°C-ում՝ հեղուկ, անգույն, խտությունը՝ 1.05 գ/սմ³, հալվում է 16.6°C-ում, եռում է 118°C-ում, ջրում լավ լուծելի է, լուծույթը թույլ էլեկտրահաղորդիչ է։

Կավիճ (CaCO₃) – Բարդ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, սպիտակ, խտությունը՝ 2.71 գ/սմ³, 900°C-ում քայքայվում է, ջրում գրեթե անլուծելի է, էլեկտրականություն չի հաղորդում։

Երկաթ (Fe) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, մոխրագույն, խտությունը՝ 7.87 գ/սմ³, հալվում է 1538°C-ում, եռում է 2862°C-ում, ջրում անլուծելի է, ունի բարձր ջերմա- և էլեկտրահաղորդականություն։

Ալյումին (Al) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, սպիտակ-արծաթափայլ, խտությունը՝ 2.70 գ/սմ³, հալվում է 660°C-ում, եռում է 2519°C-ում, ջրում անլուծելի է, ունի շատ բարձր ջերմա- և էլեկտրահաղորդականություն։

Պղինձ (Cu) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, կարմրավարդագույն, խտությունը՝ 8.96 գ/սմ³, հալվում է 1085°C-ում, եռում է 2562°C-ում, ջրում անլուծելի է, ունի գերազանց ջերմա- և էլեկտրահաղորդականություն։

Անագ (Sn) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, արծաթասպիտակ, խտությունը՝ 7.31 գ/սմ³, հալվում է 232°C-ում, եռում է 2602°C-ում, ջրում անլուծելի է, ունի բարձր ջերմա- և էլեկտրահաղորդականություն։

Կապար (Pb) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, կապտամոխրագույն, խտությունը՝ 11.34 գ/սմ³, հալվում է 327°C-ում, եռում է 1749°C-ում, ջրում անլուծելի է, ունի չափավոր ջերմա- և էլեկտրահաղորդականություն։

Սնդիկ (Hg) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ հեղուկ, արծաթափայլ, խտությունը՝ 13.53 գ/սմ³, հալվում է -39°C-ում, եռում է 357°C-ում, ջրում անլուծելի է, լավ հաղորդում է ջերմություն և էլեկտրականություն։

Ցինկ (Zn) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, կապտասպիտակավուն, խտությունը՝ 7.14 գ/սմ³, հալվում է 420°C-ում, եռում է 907°C-ում, ջրում անլուծելի է, ունի բարձր ջերմա- և էլեկտրահաղորդականություն։

Ոսկի (Au) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, դեղին, խտությունը՝ 19.30 գ/սմ³, հալվում է 1064°C-ում, եռում է 2856°C-ում, ջրում անլուծելի է, ունի գերազանց ջերմա- և էլեկտրահաղորդականություն։

Արծաթ (Ag) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, արծաթասպիտակ, խտությունը՝ 10.49 գ/սմ³, հալվում է 962°C-ում, եռում է 2162°C-ում, ջրում անլուծելի է, ունի ամենաբարձր էլեկտրա- և ջերմահաղորդականությունը մետաղների մեջ։

Պլատին (Pt) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, արծաթասպիտակ, խտությունը՝ 21.45 գ/սմ³, հալվում է 1768°C-ում, եռում է 3825°C-ում, ջրում անլուծելի է, բարձր ջերմա- և էլեկտրահաղորդիչ է։

Սիլիցիում (Si) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, մուգ մոխրագույն, խտությունը՝ 2.33 գ/սմ³, հալվում է 1414°C-ում, եռում է 3265°C-ում, ջրում անլուծելի է, հանդիսանում է կիսահաղորդիչ։

Քվարց (SiO₂) – Բարդ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, անգույն կամ սպիտակ, խտությունը՝ 2.65 գ/սմ³, հալվում է 1713°C-ում, եռում է 2230°C-ում, ջրում անլուծելի է, էլեկտրականություն չի հաղորդում (դիէլեկտրիկ է)։

Ալմաստ (C) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, թափանցիկ, խտությունը՝ 3.51 գ/սմ³, հալվում է 3550°C-ում (բարձր ճնշման տակ), ջրում անլուծելի է, ունի շատ բարձր ջերմահաղորդականություն, բայց էլեկտրականություն չի հաղորդում։

Գրաֆիտ (C) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, մոխրասև, խտությունը՝ 2.26 գ/սմ³, 3800°C-ում սուբլիմվում է (պինդ վիճակից անցնում է գազի), ջրում անլուծելի է, լավ հաղորդում է էլեկտրականություն։

Յոդ (I₂) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, մանուշակագույն-սև, խտությունը՝ 4.93 գ/սմ³, հալվում է 114°C-ում, եռում է 184°C-ում, ջրում վատ է լուծվում, էլեկտրականություն չի հաղորդում։

Բրոմ (Br₂) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ հեղուկ, կարմրաշագանակագույն, խտությունը՝ 3.10 գ/սմ³, հալվում է -7°C-ում, եռում է 59°C-ում, ջրում չափավոր լուծելի է, էլեկտրականություն չի հաղորդում։

Քլոր (Cl₂) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ գազային, դեղնականաչավուն, խտությունը՝ 0.0032 գ/սմ³, հալվում է -101°C-ում, եռում է -34°C-ում, ջրում լավ լուծելի է, էլեկտրականություն չի հաղորդում։

Ֆտոր (F₂) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ գազային, բաց դեղնավուն, խտությունը՝ 0.0017 գ/սմ³, հալվում է -220°C-ում, եռում է -188°C-ում, ջրի հետ բուռն փոխազդում է (քայքայում է ջուրը)։

Ածխաթթու գազ (CO₂) – Բարդ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ գազային, անգույն, խտությունը՝ 0.0019 գ/սմ³, -78.5°C-ում անցնում է պինդ վիճակի (չոր սառույց), ջրում չափավոր լուծելի է, էլեկտրականություն չի հաղորդում։

Նատրիում (Na) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ (փափուկ), արծաթասպիտակ, խտությունը՝ 0.97 գ/սմ³, հալվում է 98°C-ում, եռում է 883°C-ում, ջրի հետ բուռն փոխազդում է, ունի բարձր ջերմա- և էլեկտրահաղորդականություն։

Կալիում (K) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ (շատ փափուկ), արծաթասպիտակ, խտությունը՝ 0.86 գ/սմ³, հալվում է 63°C-ում, եռում է 759°C-ում, ջրի հետ փոխազդում է պայթյունով, բարձր ջերմա- և էլեկտրահաղորդիչ է։

Մագնեզիում (Mg) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, արծաթասպիտակ, խտությունը՝ 1.74 գ/սմ³, հալվում է 650°C-ում, եռում է 1090°C-ում, փոխազդում է միայն տաք ջրի հետ, բարձր ջերմա- և էլեկտրահաղորդիչ է։

Կալցիում (Ca) – Պարզ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, արծաթասպիտակ, խտությունը՝ 1.54 գ/սմ³, հալվում է 842°C-ում, եռում է 1484°C-ում, ջրի հետ ակտիվ փոխազդում է, բարձր ջերմա- և էլեկտրահաղորդիչ է։

Չհանգած կիր (CaO) – Բարդ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, սպիտակ, խտությունը՝ 3.34 գ/սմ³, հալվում է 2572°C-ում, եռում է 2850°C-ում, ջրի հետ բուռն փոխազդում է (կրի հանգցնում), էլեկտրականություն չի հաղորդում։

Հանգած կիր (Ca(OH)₂) – Բարդ, Անօրգանական, 20°C-ում՝ պինդ, սպիտակ, խտությունը՝ 2.21 գ/սմ³, տաքացնելիս քայքայվում է, ջրում թույլ է լուծվում, լուծույթը հաղորդում է էլեկտրական հոսանք։

• Ներկայումս  քանի՞ քիմիական  տարրի  ատոմներ են հայտնի, ինչպե՞ս են տարրերը  դասակարգվում

Ներկայումս հայտնի է 118 քիմիական տարր։

Քիմիական տարրերը դասակարգվում են՝ մետաղների, ոչ մետաղների, մետաղանման տարրերի։

• Քանի՞ միլիոն  նյութ  է  հայտնի  մարդկությանը,  սահմանել  ո՞րն  է  կոչվում  նյութ, դասակարգել  նյութերն  ըստ   բաղադրության  և  ծագումնաբանության, գրել   օրինակներ…

Մարդկությանը հայտնի է ավելի քան 60 միլիոն քիմիական նյութ։ Նյութ է կոչվում այն, ինչից կազմված են մարմինները և որն ունի որոշակի բաղադրություն ու հատկություններ։ Նյութը

Ըստ բաղադրության՝ նյութերը լինում են՝

Պարզ նյութեր — կազմված են միատեսակ քիմիական տարրի ատոմներից, օրինակ՝ երկաթ (Fe), թթվածին (O₂)։

Բարդ նյութեր — կազմված են տարբեր քիմիական տարրերի ատոմներից, օրինակ՝ ջուր (H₂O), ածխաթթու գազ (CO₂)։

Ըստ ծագման՝ նյութերը լինում են՝

Բնական — ջուր, թթվածին, փայտ։
Արհեստական (սինթետիկ) — պլաստմասսա, պոլիէթիլեն, որոշ դեղանյութեր:

• Որո՞նք  են  նյութերի  փոքրագույն  կառուցվածքային  մասնիկները, սահմանել, գրել  օրինակներ…

Նյութերի հիմնական փոքրագույն կառուցվածքային մասնիկներն են՝ ատոմները, մոլեկուլները և իոնները։

Ատոմ — քիմիական տարրի փոքրագույն մասնիկն է, որը պահպանում է այդ տարրի հատկությունները։ Օրինակ՝ H, O, Fe։
Մոլեկուլ — նյութի այն փոքրագույն մասնիկն է, որը պահպանում է նյութի քիմիական հատկությունները։ Օրինակ՝ H₂O, O₂, CO₂։
Իոն — էլեկտրական լիցք ունեցող մասնիկ է։ Օրինակ՝ Na⁺, Cl⁻։

• Ո՞րն  է  կոչվում  պարզ  նյութ,  սահմանել, դասակարգել,  գրել օրինակներ…

Պարզ նյութեր — կազմված են մեկ քիմիական տարրի ատոմներից, օրինակ՝ երկաթ (Fe), թթվածին (O₂)։

• Ո՞րն  է  կոչվում  բարդ  նյութ,  սահմանել, դասակարգել,  գրել օրինակներ…

Բարդ նյութեր — կազմված են տարբեր քիմիական տարրերի ատոմներից, օրինակ՝ ջուր (H₂O), ածխաթթու գազ (CO₂)։

• Ինչպիսի՞  հատկություններ  ունեն  նյութերը, սահմանել, գրել  օրինակներ․․․․

Հատկություն է կոչվում այն հատկանիշը, որով կարելի է ճանաչել և տարբերել նյութը մյուս նյութերից։

Ֆիզիկական — գույն, հոտ, խտություն, հալման ջերմաստիճան, եռման ջերմաստիճան, լուծելիություն։
Քիմիական — այլ նյութերի հետ փոխազդելու և նոր նյութեր առաջացնելու հատկությունը։
Օրինակ՝ ջուրը անգույն հեղուկ է, իսկ երկաթը մետաղ է և կարող է ժանգոտվել

• Ինչպիսի՞ քիմիական և ֆիզիկական երևույթներ գիտեք, սահմանել, գրել օրինակներ․․․

Ֆիզիկական երևույթ է այն փոփոխությունը, որի ժամանակ նոր նյութ չի առաջանում։

Օրինակներ՝

Սառույցի հալվելը, ջրի գոլորշիանալը, ապակու կոտրվելը, թղթի կտրելը։

Քիմիական երևույթ է այն փոփոխությունը, որի ժամանակ առաջանում են նոր նյութեր։

Օրինակներ՝

Փայտի այրվելը, երկաթի ժանգոտվելը, կաթի թթվելը, ձվի եփվելը։

1. Ինչու՞ է անհրաժեշտ պահպանել անվտանգության կանոնները նյութերի հետ աշխատելիս, նաև կենցաղում

Անվտանգության կանոնները անհրաժեշտ է պահպանել, որպեսզի կանխվեն նյութերի օգտագործման հետևանքով առաջացող վնասները, թունավորումները, այրվածքները և հրդեհները։

2. Նյութերի ինչպիսի՞ հատկություններ գիտեք

Նյութերի հատկությունները լինում են ֆիզիկական և քիմիական։
Գույնը, հոտը, խտությունը ֆիզիկական հատկություններ են, իսկ այրվելը և ժանգոտվելը՝ քիմիական հատկություններ։

3. Ինչպիսի՞ երևույթներ գիտեք

Երևույթները լինում են ֆիզիկական և քիմիական։
Սառույցի հալվելը ֆիզիկական, իսկ փայտի այրվելը՝ քիմիական երևույթ է։

4. Ինչպիսի՞ արտաքին հատկանիշներով եք համոզվում, որ տեղի է ունեցել քիմիական փոխարկում`ռեակցիա

Քիմիական փոխարկման մասին կարող են վկայել գույնի փոփոխությունը, գազի առաջացումը, նստվածքի առաջացումը, հոտի փոփոխությունը, ջերմության կամ լույսի անջատումը։
Եթե երկու նյութ խառնելուց գազ է անջատվում, դա կարող է վկայել քիմիական ռեակցիայի մասին։

5. Խառնուրդներից մաքուր նյութերի ստացման ինչպիսի՞ բաժանման եղանակներ գիտեք

Խառնուրդները կարելի է բաժանել զտման, գոլորշիացման, թորման, բյուրեղացման, նստեցման և մագնիսով բաժանման եղանակներով։

6. Ո՞րն է համարվում մաքուր նյութ:

Մաքուր նյութ է համարվում այն նյութը, որը կազմված է միևնույն տեսակի մասնիկներից և ունի հաստատուն բաղադրություն։

7. Ի՞նչ է քիմիական երևույթը. ինչո՞վ է այն տարբերվում ֆիզիկական երևույթից

Քիմիական երևույթը այն երևույթն է, որի ընթացքում առաջանում են նոր նյութեր։ Ֆիզիկական երևույթի ժամանակ նոր նյութեր չեն առաջանում։\
Փայտի այրվելը քիմիական երևույթ է, իսկ սառույցի հալվելը՝ ֆիզիկական։

8. Ինչպիսի՞ երևույթ է այրումը`ֆիզիկական, թե՞ քիմիական

Այրումը քիմիական երևույթ է, քանի որ այրման ընթացքում առաջանում են նոր նյութեր։
Փայտի այրման ժամանակ առաջանում են մոխիր, ածխաթթու գազ և այլ նյութեր։

9. Այրելիս նյութը անհետանու՞մ է

Ո՛չ, այրելիս նյութը չի անհետանում, այլ փոխարկվում է այլ նյութերի։

10. Ինչու՞ դիտարկված այրվող նյութերի բոցի պայծառությունը տարբեր է

Բոցի պայծառությունը տարբեր է, որովհետև տարբեր նյութեր այրվելիս տարբեր քանակությամբ ջերմություն և լույս են անջատում։

11. Ինչու՞ է ջրածինը այրվում պայթյունով

Ջրածինը թթվածնի հետ փոխազդում է շատ արագ, մեծ քանակությամբ ջերմություն է անջատվում, և այդ պատճառով կարող է առաջանալ պայթյուն։

12. Որո՞նք են քիմիական ռեակցիաների ընթանալու պայմանները և արտաքին հատկանիշները

Քիմիական ռեակցիայի ընթանալու պայմաններ են նյութերի շփումը, տաքացումը, լուսավորումը, երբեմն՝ կատալիզատորի առկայությունը։ Արտաքին հատկանիշներն են՝ գույնի փոփոխությունը, գազի կամ նստվածքի առաջացումը, ջերմության և լույսի անջատումը։

13. Ինչպե՞ս կհիմնավորեք ձեր ստացած նյութի մաքրությունը

Ստացված նյութի մաքրությունը կարելի է հիմնավորել՝ ուսումնասիրելով նրա բնորոշ հատկությունները և համեմատելով մաքուր նյութի հատկությունների հետ։