Рубрика: Պատմություն 10

1․ «Հայաստանը՝ միջազգային քաղաքական փոփոխությունների կենտրոնում»

Ներկայացրո՛ւ, թե ինչպիսի՞ քաղաքական իրավիճակ էր ստեղծվել Հայաստանում Ք․ ա․ III դարի վերջին և Ք․ ա․ II դարի սկզբին։ Բացատրի՛ր, թե ինչ ազդեցություն ունեցան Սելևկյան պետության և Հռոմի հակամարտությունը, Մագնեսիայի ճակատամարտը և Ապամեայի հաշտության պայմանագիրը Հայոց պետականության վերականգնման վրա։

Ք.ա. III դարի վերջին Հայաստանը բաժանված էր և ընկել էր Սելևկյան պետության ազդեցության տակ։ Սելևկյան արքա Անտիոքոս III-ը Մեծ Հայքի կառավարիչ էր նշանակել Արտաշեսին, իսկ Ծոփքի կառավարիչ՝ Զարեհին։ Ք.ա. 190 թվականին Մագնեսիայի ճակատամարտում Հռոմը ջախջախեց Սելևկյաններին։ Օգտվելով դրանից՝ Ք.ա. 189 թվականին Արտաշեսն ու Զարեհն իրենց անկախ թագավորներ հռչակեցին։ Ք.ա. 188 թվականի Ապամեայի պայմանագրով Հռոմը ճանաչեց նրանց անկախությունը, ինչը թույլ տվեց վերականգնել հայոց անկախ պետականությունը։

2․ «Արտաշես Ա․ նոր արքայատոհմի հիմնադիրը»Ո՞վ էր Արտաշես Ա-ն, և ինչպե՞ս նա հաստատվեց հայոց գահին։

Ներկայացրո՛ւ Արտաշես Ա-ի միավորիչ գործունեությունը՝ նշելով, թե հայկական ո՞ր տարածքներն ընդգրկվեցին Մեծ Հայքի թագավորության կազմում։ Բացատրի՛ր, թե ինչ նշանակություն ունեցավ այդ գործընթացը հայոց պետականության ամրապնդման համար։

Արտաշես Ա-ն (Ք.ա. 189–160 թթ.) հայ տաղանդավոր զորավար էր և Երվանդունի տոհմի ներկայացուցիչ, ով Սելևկյանների պարտությունից հետո հռչակվեց Մեծ Հայքի արքա՝ հիմնելով Արտաշեսյանների արքայատոհմը։ Նա իրականացրեց հայկական հողերի միավորումը՝ հարևան երկրներից հետ խլելով և Մեծ Հայքին միացնելով Փայտակարանը, Կասպից երկիրը, Գուգարքը, Կարինը, Դերջանը, Տմորիքը և այլ տարածքներ։ Այս միավորման շնորհիվ, ինչպես նշում է պատմիչ Ստրաբոնը, երկրում «բոլորը միալեզու դարձան» (հայախոս)։ Սա միավորեց հայ ժողովրդին, վերացրեց ներքին պառակտումները և ստեղծեց ամուր պետականության հիմքեր։

3․ «Արտաշես Ա-ի բարեփոխումները և կենտրոնացված պետության ձևավորումը»Ներկայացրո՛ւ Արտաշես Ա-ի իրականացրած բարեփոխումները։ Բացատրի՛ր հողային սահմանների կարգավորման, երկրի կառավարման, բանակի և մայրաքաղաք Արտաշատի նշանակությունը։ Հիմնավորի՛ր, թե ինչու է Արտաշես Ա-ն համարվում հայոց պատմության կարևորագույն պետական գործիչներից մեկը։

Արտաշես Ա-ն իրականացրեց մի շարք կարևոր բարեփոխումներ. Հողային բարեփոխում: Հրամայեց գյուղերի ու մասնավոր հողերի միջև կանգնեցնել սահմանաքարեր։ Սա լուծեց հողային վեճերը և պաշտպանեց գյուղացիական համայնքը, որը պետության հիմնական հարկատուն ու զինվոր տվողն էր։

Բանակ և կառավարում: Երկիրը պաշտպանելու համար բանակը բաժանեց 4 սահմանապահ զորավարությունների։ Պետությունը բաժանեց 120 վարչական շրջանների (գավառների)՝ կառավարումը հեշտացնելու համար։ Մայրաքաղաք: Ք.ա. 185 թվականին հիմնեց Արտաշատ մայրաքաղաքը (կոչվեց «Հայկական Կարթագեն», քանի որ տեղն ընտրել էր զորավար Հանիբալը), որը դարձավ արհեստների ու առևտրի խոշոր կենտրոն։ Արտաշես Ա-ն համարվում է կարևորագույն պետական գործիչ, քանի որ նա ոչ միայն անկախացրեց երկիրը, այլև ստեղծեց ներքուստ կայուն, հզոր և զարգացած համակարգ, ինչի համար ժողովուրդը նրան կոչեց «Բարի» և «Աշխարհակալ»։

4․ «Արտաշեսյանները՝ Տիգրան Մեծի գահակալությունից առաջ»Ներկայացրո՛ւ Արտաշես Ա-ից հետո հայոց գահին հաջորդած արքաներին՝ նշելով նրանց կառավարման մոտավոր թվականները և գործունեության կարևոր կողմերը։ Բացատրի՛ր, թե ինչպիսի՞ քաղաքական իրավիճակում էր գտնվում Հայաստանը մինչև Տիգրան II Մեծի գահակալությունը՝ Ք․ ա․ 95 թվականին։ Քո կարծիքով՝ ի՞նչ նախադրյալներ նպաստեցին Տիգրան Մեծի օրոք Հայաստանի հզորացմանը։

Արտաշես Ա-ից հետո կառավարեցին նրա որդիները.Արտավազդ Ա (Ք.ա. 160–115 թթ.) – պահպանեց երկրի անկախությունը, սակայն կառավարման վերջում բախվեց հզորացող Պարթևստանի հետ և ստիպված եղավ իր եղբորորդուն՝ Տիգրանին, որպես պատանդ տալ նրանց։ Տիգրան Ա (Ք.ա. 115–95 թթ.) – վարեց կայուն քաղաքականություն, զարգացրեց տնտեսությունը և հատեց դրամներ։ Մինչև Ք.ա. 95 թվականը Հայաստանը գտնվում էր արևելքից հզորացող Պարթևական թագավորության քաղաքական ճնշման տակ, իսկ թագաժառանգ Տիգրանը պատանդության մեջ էր։

Տիգրան Մեծի օրոք Հայաստանի հզորացմանը նպաստեցին Արտաշես Ա-ի ստեղծած ամուր նախադրյալները՝ տնտեսական կայունությունը, ներքին վեճերի բացակայությունը, միալեզու (համախմբված) ժողովուրդը և մարտունակ բանակը։ Սա թույլ տվեց Տիգրան Մեծին անմիջապես անցնել արտաքին հզոր նվաճումների։

1. Աքեմենյան պետության ստեղծումը
Աքեմենյան պետությունը ստեղծվեց Ք․ ա․ VI դարի մեջտեղում, երբ տարածաշրջանում պատերազմներ էին։ Պարսիկները Մարաստանի տիրապետության տակ էին։ Ք. ա. 550 թվականին պարսից արքա Կյուրոս II Մեծը հաղթեց Մարաստանին և ստեղծեց իր պետությունը։
Կյուրոս Մեծի գլխավոր նվաճումներն էին.

Մարաստանի գրավումը
Լիդիայի գրավումը (Փոքր Ասիա)
Բաբելոնի գրավումը

Նրա քաղաքականությունը. Կյուրոսը շատ բարի էր նվաճված ժողովուրդների հանդեպ։ Նա չէր քանդում նրանց քաղաքները, հարգում էր նրանց կրոնը և թույլ տվեց հրեաներին վերադառնալ հայրենիք ու վերակառուցել իրենց տաճարը։

2. Դարեհ I-ի բարեփոխումները
Դարեհ I-ը հզորացրեց երկիրը հետևյալ քայլերով.

Կառավարում. Երկիրը բաժանեց 20 մասերի՝ սատրապությունների։ Դրանք կառավարում էին սատրապները։ Ստեղծեց «արքայի աչքերն ու ականջները» կոչվող լրտեսների համակարգը։
Փող և ճանապարհ. Ստեղծեց միասնական ոսկե դրամ՝ դարիկ, և կառուցեց «Արքայական ճանապարհը»՝ արագ փոստի ու առևտրի համար։
Բանակ. Զորքի հրամանատարությունը խլեց սատրապներից և տվեց իրեն ենթակա զորավարներին, որպեսզի սատրապները չկարողանան ապստամբել։

Արդյունքը. Այս քայլերը փրկեցին երկիրը քայքայումից և այն դարձրին կենտրոնացված ու կայուն։

3. Պետական կարգը, բանակը և անկումը

Սատրապները տեղական կառավարիչներն էին. նրանք հավաքում էին հարկերը և պահում կարգուկանոնը։
«Անմահների» գունդը արքայի անձնական պահապան զորքն էր, որն ուներ 10,000 զինվոր։ Եթե մեկը մահանում էր, նրան անմիջապես փոխարինում էին նորով, և թիվը երբեք չէր պակասում։

Անկման պատճառները.

Նվաճված ժողովուրդների ապստամբությունները
Հույների դեմ պատերազմներում պարտությունները
Գահի համար ներքին կռիվները
Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքը, որը վերջնականապես կործանեց պետությունը։

4. Մշակույթն ու կրոնը
Իրանցիների կրոնը Զրադաշտականությունն էր։ Դրա հիմքում բարու և չարի պայքարն է.

Բարի աստված՝ Ահուրամազդա
Չար աստված՝ Ահրիման
Սրբազան գիրքը՝ «Ավեստա»

Համեմատություն Բաբելոնի և Եգիպտոսի հետ.
2 ընդհանրություն.

Մեծություն. Բոլորն էլ կառուցում էին հսկայական պալատներ և տաճարներ՝ արքայի հզորությունը ցույց տալու համար։
Պատկերներ. Բոլորի պատերին էլ կային քանդակներ (օրինակ՝ զինվորների կամ կենդանիների երթեր)։

2 տարբերություն.

Սյուներ. Պարսիկները (Պերսեպոլիսում) կառուցում էին շատ բարձր ու գեղեցիկ քարե սյուներով դահլիճներ, ինչը չկար Բաբելոնում կամ Եգիպտոսում։
Խառը ոճ. Պարսիկները իրենց արվեստի մեջ հավաքել և օգտագործել էին իրենց հպատակ բոլոր ժողովուրդների (հույների, եգիպտացիների) լավագույն ոճերը։

«Արգիշտի I-ի սեպագիր արձանագրությունը»Պատկերացրո՛ւ, որ դու Արգիշտի I արքայի դպիրն ես։ Գրի՛ր կարճ «սեպագիր հաղորդագրություն» (4-5 նախադասություն) Էրեբունի ամրոցի հիմնադրման կամ քո արշավանքներից մեկի մասին։

Խալդի աստծո մեծությամբ ես՝ Արգիշտիս՝ Մենուայի որդին, կառուցեցի այս հզոր բերդը և անվանեցի Էրեբունի՝ ի փառս Բիայնիլի երկրի: Հողն ամայի էր, բայց ես այստեղ հիմնեցի արքայական պալատներ ու տաճարներ: Խաթի և Ծուպանի երկրներից բերեցի 6600 ռազմիկների և նրանց բնակեցրի այստեղ։ Ով կջնջի այս արձանագրությունը, թող աստվածները նրան ոչնչացնեն արևի տակ:

«Մենուայի ջրանցքը և ճարտարագիտությունը»Ուսումնասիրի՛ր Մենուա արքայի կառուցած 72 կմ երկարությամբ ջրանցքը։ 2-3 նախադասությամբ բացատրի՛ր, թե ինչու էր այն կարևոր երկրի գյուղատնտեսության և տնտեսության համար։

72 կմ երկարությամբ ջրանցքը մայրաքաղաք Տուշպան և հարակից շրջանները ապահովեց ոռոգման և խմելու ջրով: Այն թույլ տվեց ամայի հողերը վերածել բերրի այգիների ու արտերի՝ կտրուկ զարգացնելով գյուղատնտեսությունը: Այս կառույցը հիմք դարձավ երկրի տնտեսական հզորության և պարենային անվտանգության համար:

«Ռազմական ու կրոնական բարեփոխում»Ի՞նչ կարևոր քայլեր ձեռնարկեցին Իշպուինի և Մենուա արքաները բանակը վերազինելու և Խալդի աստծո պաշտամունքը համահայկական դարձնելու համար։

Ռազմական: Աշխարհազորը փոխարինվեց կանոնավոր բանակով (հետևակ, հեծելազոր, մարտակառքեր), որը վերազինվեց միատեսակ երկաթե զենքերով։

Կրոնական: Խալդի աստծո պաշտամունքը դարձավ գլխավոր ու պարտադիր, իսկ «Մհերի դռան» արձանագրությամբ սահմանվեց աստվածների հստակ նվիրապետությունը:

«Արքայական քարտեզ»Սարդուրի II-ի օրոք Վանի թագավորությունը հասավ իր տարածքային ամենամեծ ծավալներին։ Թվարկի՛ր 3 հիմնական տարածաշրջան կամ հարևան երկիր, որոնց հետ ակտիվորեն առնչվում էր թագավորությունը։

Ասորեստան (հարավային գլխավոր հակառակորդը)

Ասորիք և Փյունիկիա (Միջերկրական ծովի ավազանի առևտրային ուղիներ)

Հարավային Կովկաս (Կոլխիդա, Սևանի ավազան)

Առաջադրանք.

 1. Ներկայացրե՛ք Նախնադարյան հասարակության պատմության ժամանակագրական սահմանները։

Մոտ 2,5 միլիոն տարի առաջ, երբ առաջին մարդը պատրաստեց առաջին քարե գործիքը: Մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակ, երբ ձևավորվեցին առաջին քաղաքակրթություններն ու պետությունները:

2. Որո՞նք էին յուրացնող տնտեսության առանձնահատկությունները։

Մարդը միայն վերցնում էր պատրաստին բնությունից, այն ոչ թե ստեղծում կամ բազմացնում է: Որսորդություն, հավաքչություն և ձկնորսություն: Արդյունքը լիովին կախված էր շրջակա միջավայրի պատահականություններից ու եղանակից։ Մարդիկ հաճախ ստիպված էին տեղափոխվել սննդի որոնումներով:

3․ Պարզաբանե՛ք «Նեոլիթյան հեղափոխության» նշանակությունը մարդկության պատմության մեջ:

Մարդը հավաքչությունից ու որսորդությունից անցավ երկրագործության և անասնապահության: Առաջացան մշտական բնակավայրեր, գյուղեր և տոհմական համայնքներ: Ստեղծվեց ավելցուկային արտադրանք, զարգացան արհեստները (խեցեգործություն, մանածագործություն), և հիմք դրվեց մարդու կողմից բնության ակտիվ վերափոխմանը։

1. Ինչու՞ է անհրաժեշտ ավագ դպրոցում ուսումնասիրել քաղաքակրթության պատմությունը։

Օգնում է հասկանալ մարդկության անցած ուղին և համաշխարհային զարգացման ընթացքը։
2. Պարզաբանե՛ք «քաղաքակրթություն» հասկացությունը։ Քաղաքակրթության ի՞նչ տիպեր կան․ներկայացրե՛ք դրանց բնորոշ կողմերը։

Քաղաքակրթությունը մարդկային հասարակության զարգացման այն փուլն է, որն ունի պետականություն, քաղաքներ, գիր, զարգացած մշակույթ և տնտեսություն:

Արևելյան (Ավանդական). Բնորոշ են ուժեղ պետական վերահսկողությունը, ավանդույթների անձեռնմխելիությունը և հավատարմությունը համայնքին (օրինակ՝ Հին Եգիպտոս, Չինաստան):

Արևմտյան (Անտիկ/Ժամանակակից). Բնորոշ են անհատի ազատությունը, ժողովրդավարական սկզբունքները և շարունակական գիտատեխնիկական առաջընթացը (օրինակ՝ Հին Հունաստան, Եվրոպա):

3․ Համացանցային նյութերի օգտագործմամբ փորձե՛ք գտնել երկրագնդի վրա ապրող այնպիսի ժողովուրդների, որոնք անհավասարաչափ զարգացման հետևանքով դեռևս ապրում են տոհմատիրական հասարակության պայմաններում

Անհավասարաչափ զարգացման պատճառով երկրագնդի որոշակի անկյուններում պահպանվել են ցեղեր, որոնք ապրում են նախնադարյան-տոհմատիրական համայնքներով՝ հեռու մնալով ժամանակակից քաղաքակրթությունից.

Սենտինելցիներ (Անդամանյան կղզիներ, Հնդկաստան) – խիստ մեկուսացված ցեղ, որը չի շփվում արտաքին աշխարհի հետ։

Մատշես և Աամազոնյան անտառների այլ չհպատակված ցեղեր (Բրազիլիա, Հարավային Ամերիկա) – զբաղվում են որսորդությամբ և հավաքչությամբ։

Կորովաի (Նոր Գվինեա) – ապրում են ծառերի վրա կառուցված խրճիթներում՝ պահպանելով հինավուրց տոհմային կարգեր։